به‌مناسبت اولين جشنوارة ملي هنرهاي تجسمي مقاومت

سپاه توران با دو سردار نزد سهراب آمدند و با هم به سوي ايران روانه شدند و در مرز کشور به دژ سفيد رسيدند. گَژدَهم مرزبان دختري داشت نيرومند و در سواري و تيراندازي و نيزه‌بازي ماهر به نام گُردآفريد.
گردآفريد جامة جنگ پوشيد و گيسوان زير کلاهخود پنهان ساخت، بر اسب نشست و از قلعه بيرون تاخت و از لشکر توران هم‌نبرد خواست. سهراب برابر او رفت و با ته نيزه بر او زد و زره او را دريد و خواست از زين بلندش کند و بر زمين افکند. گردآفريد به چابکي شمشير کشيد و بر نيزة سهراب زد و آن را به دو نيم کرد و بر زين قرار گرفت، اما دريافت که تاب «مقاومت» در برابر او را ندارد، پس عنان اسب بگردانيد و به جانب قلعه رو در گريز نهاد. سهراب از پس او تاخت و چون به او رسيد، دست دراز کرد و کلاهخود از سر او برداشت. گيسوان گردآفريد از بند رها شد و بر گرد سر او فرو ريخت. سهراب دريافت که هم‌نبرد او دختر است.
*
موزة هنرهاي معاصر تهران از روز ششم آذر 85 ميزبان نمايشگاهي بود با عنوان «اولين جشنوارة ملي هنرهاي تجسمي مقاومت». نمايشگاهي که کمتر از يک ماه داير بود.
اين نمايشگاه، يا به عبارتي ديگر جشنواره، دربردارندة آثاري در بخش‌هاي نقاشي، پوستر، عکس، کاريکاتور، تصويرسازي، طرح‌هاي حجمي، تايپوگرافي و انيميشن بود. هر بخش براي خود دبيري داشت و نمايشگاه به صورت مسابقه برگزار شد و برگزيدگان هر رشته در مقام‌هاي اول و دوم و سوم جوايزي دريافت کردند.
*
در بروشور سه‌لتي جشنواره، در تعريف و توضيح اينكه «هنر مقاومت» يعني چه، جملاتي تلگرافي آمده تا مخاطبان ذهنشان فقط به خاطراتي نه‌چندان دور از جنگ تحميلي و مقاومت مردم در برابر تجاوز به خاک ايران معطوف نشود و به معاني و مقاصدي فراتر از عنوان جشنواره توجه کنند.
در اين بروشور مي‌خوانيم: «مقاومت يعني دفاع در برابر هرگونه ظلم و تجاوز، دفاع در برابر هرگونه پليدي و تاريکي، دفاع در برابر وسوسه‌هاي شيطان، دفاع در برابر هرگونه انحصارطلبي و استبداد و بي‌عدالتي، دفاع در برابر تهاجم فرهنگي و استکبار، يعني پرده برداشتن از دروغ‌هاي حقوق بشر، دفاع از حقيقت حقوق الهي و انساني بشر، دفاع از کرامت و آزادي حقيقي انسان، دفاع در برابر شرارت و ترور و خشونت، دفاع در برابر شيطان بزرگ، دفاع از قدس شريف و مردم مظلوم فلسطين (سرزمين پيامبران)، دفاع در برابر هرگونه اشغالگري در فلسطين و عراق و افغانستان، يعني نمايش ظلم‌هاي مکرر در گوانتانامو و ابوغريب و زندان‌هاي مخفي و مخوف جهان سرمايه‌داري، يعني دفاع از انسان در هر کجاي زمين.»
در اين بروشور، شرح و توضيحات ديگري نيز از اين دست آمده است: «مقاومت يعني پايداري بر ارزش‌هاي اخلاقي و فرهنگي و انساني و ديني و معنوي، مقاومت يعني پايداري هميشگي و استقامت و جهاد و ايثار و شهادت، يعني پايداري بر ادامة راه انبيا و رسل (ع)، يعني بازگشت به فطرت الهي انساني، يعني خدا يکي است، مقاومت به رنگ و پوست و نوع زمان و قوميت و جغرافياي انساني وابسته نيست و مرز نمي‌شناسد و تاريخ ندارد و محدود به زمان و مکان نمي‌شود يعني پيوسته جاري است، مقاومت يعني انسان و عالم، مبدأ و مقصدي دارد، يعني جهان در انتظار منجي الهي است، يعني تا ظلم هست مبارزه هست، يعني سحر نزديک است.»
*
با وجود اين تعاريف و شرح و توضيحات، همچنان برخي صاحب‌نظران پرسش‌هاي ديگري دربارة «هنر مقاومت» مطرح مي‌كنند، ازجمله اينکه آيا «هنر مقاومت» مي‌تواند هنر معاصر باشد؟ و چرا موزة هنرهاي معاصر ميزبان اين نمايشگاه بوده است؟
*
با همة تلاش برگزارکنندگان اين جشنواره در ارائة تعاريفي از واژة «مقاومت» و عبارت «هنر مقاومت»، باز هم ذهنيت بيشتر هنرمندان و چه‌بسا انتخاب‌کنندگان آثار به جنگ و تجاوز دشمن و دفاع و مقاومت مردم ايران، فلسطين و لبنان معطوف شده است. در معدود آثاري مي‌شد دريافت که برخي از هنرمندان به معاني گسترده‌تر مقاومت انديشيده‌اند که از آن‌جمله است اثري از هنرمندي متعهد که در آن اسباني سفيد و سياه را به تصوير کشيده است که رودرروي هم مي‌تازند و تعداد اسبان سفيد بيشتر از اسبان سياه است.
اما باز هم پرسش‌هاي ديگري مطرح است. چرا به‌نظر مي‌رسد که مقاومت امري مردانه است؟ و پرداختن به هنر مقاومت هم عرصه‌اي است مردانه؟ آيا مقاومت با زنان نسبتي ندارد؟ آيا زنان چونان گردآفريد شاهنامة فردوسي در لباس مردان، مردانه مي‌جنگند؟
پيش از پاسخ بدين پرسش‌ها بهتر است تعاريفي متفاوت (يا کامل‌تر) از تعاريف بروشور جشنواره دربارة هنر مقاومت به‌دست داده شود تا خوانندگان اين نوشته با پيش‌فرض‌هايي که نگارنده با آنها درگير بوده است درگير نشوند.
در گذشته‌اي نه‌چندان دور، مثلاً در تعريف ادبيات، آن را به دو بخش ظاهري نظم و نثر تقسيم مي‌کرديم و هر بخش را هم به انواعي: غزل، مثنوي، قصيده، رباعي، قصيده، نثر مسجع، فني و... اما امروزه زندگي بشر بنيادي ديگر گرفته و همة اشکال و مفاهيم رنگ و معنايي تازه يافته و به تبع آن هنر نيز در مفهوم کلي تعريفي تازه و جديد را پذيرفته است. امروزه در تقسيم‌بندي ادبيات و بعدتر هنر، آن را به لحاظ محتوايي به حماسي، غنايي، نمايشي و تعليمي تقسيم مي‌کنيم که هريک به بخش‌هايي جزئي‌تر تقسيم مي‌شود.
در تعريف ادبيات و بعدتر هنر، بايد يادآور شد که به‌هرحال هر اثر هنري که مبارزة ملت‌ها را در برابر عوامل استبداد داخلي يا تجاوز بيگانگان نشان دهد، در حوزة هنر مقاومت جاي مي‌گيرد. اصلي‌ترين مسائل در حوزة هنر مقاومت دعوت به مبارزه، ترسيم چهرة بيدادگر، و ستايش آزادي و آزادگي است (به اين ترتيب، مي‌توانيم ادعا کنيم که غزل‌هاي حافظ هم در حوزة ادبيات مقاومت جاي مي‌گيرد) و نيز نشان دادن افق‌هاي روشن پيروزي، انعکاس مظلوميت مردم، و بزرگداشت شهداي راه آزادي. هنر مقاومت چهرة انساني عامي دارد و به هنگام ترسيم اشکال مختلف تضادهاي زندگي انسان، در هيچ قالب ملي يا چارچوب اجتماعي خاصي نمي‌گنجد. هنر مقاومت مرزهاي قومي را مي‌شکافد و مخاطب آن ژرفاي وجدان عام بشري است. به همين سبب چنين آثاري را نمي‌توان به صورت يک شعار مستقيم نگريست، بلکه اينها بيشتر همانند تپش دل آدمي هستند که به هنگام باز ايستادنش، پزشکي از کشور سوئد و آن ديگري از جنوب افريقا به يک اندازه متأثر مي‌شوند. اين‌گونه برداشت از ابعاد نگرش انساني موجود در هنر مقاومت، حوزة آن را از ساير آثار هنري متمايز مي‌کند.
به پرسش مطرح‌شده در سطرهاي قبلي بازمي‌گرديم. چرا تصور همگاني از هنر مقاومت، آن را هنري مردانه مي‌داند و نه زنانه و مردانه؟!
باز هم همان تقسيم‌بندي ازلي و ابدي جنسيت؟ آيا اين تصور و تقسيم‌بندي ريشه در تفکرات تاريخي ما دارد؟ آيا همچون گردآفريد شاهنامة فردوسي، زنان مي‌بايست در لباس مردانه به حيطة «مقاومت» قدم بگذارند؟
در آثار به تماشا گذاشته‌شده در نمايشگاه هنر مقاومت، بجز يکي دو اثر که به مقاومت در حيطة مسائل زنان نيز پرداخته بودند ـ پوستري از آريا کسايي که يک قيچي را تصوير کرده که با گيسوي بافتة زني، بسته نگاه داشته شده است يا تصويرسازي معصومه قرابگلو زارع که چهرة زني را در سه تصوير کشيده که در يکي، سيم‌هاي خاردار چهرة زن را پوشانده‌اند و در دو ديگر، ساقه‌هاي گياهي ظريف يکي به رنگ قرمز و ديگري سبز ـ آثار زنان شرکت‌کننده هم شباهتي تام با آثار مردان هنرمند داشت. به عبارت ديگر، زنان از دنياي مردان سخن مي‌گويند، گويي آنچه در تعريف هنر مقاومت گفته‌اند و گفتيم، هيچ ربطي به دنياي زنان ندارد.
البته که اين اتفاقات ريشه‌هاي تاريخي دارند. شعرهاي پروين اعتصامي چقدر از دنياي او مي‌گويد؟ هيچ! شعرهاي او همان گفته‌هاي ملک‌الشعراي بهار است و همان گفته‌هاي دهخدا، و اين ريزبيني‌ها نه دليل بر آن است که نگارنده حکم کلي مي‌کند. از آنچه مهستي و ژاله قائم‌مقامي و فروغ فرخزاد و سيمين بهبهاني گفته‌اند بي‌خبر نيستم و نيز در تمامي عرصه‌هاي هنرهاي تجسمي و موسيقي و سينما و... با آثار زنان هنرمند محشور بوده‌ام.
چنانكه در مقاله‌اي ديگر نيز اشاره شده بود (زنان، ش)، در آثار نمايشگاه هنر مقاومت، به‌ويژه در بخش‌هاي عکس و نقاشي، در همان تعبير «مقاومت» به موضوع جنگ ايران و عراق نيز زنان فقط در نقش همسران و مادران شهيد ظاهر شده‌اند و از نقش مستقيم و بلافصل آنان در هشت سال دفاع مقدس چيزي گفته نشده است.
اما آمار و ارقام حضور زنان هنرمند در «اولين جشنوارة ملي هنرهاي تجسمي مقاومت» سخت نوميدکننده است:
در بخش پوستر، از 68 شرکت‌کننده، فقط 9 نفرشان زن‌اند؛
در بخش تايپوگرافي، از 62 شرکت‌کننده، فقط 16 نفر زن‌اند؛
در بخش کاريکاتور، از 60 شرکت‌کننده، فقط 4 نفرشان زن‌اند؛
در بخش عکس، از 31 شرکت‌کننده، فقط و فقط يک نفرشان زن‌ است؛
در بخش تصويرسازي، از 47 شرکت‌کننده، در کمال شگفتي، 22 نفرشان زن‌اند (آيا تصويرسازي خيال‌پردازي را تداعي نمي‌کند؟!)؛
در بخش طرح‌هاي حجمي، از 45 شرکت‌کننده، فقط 15 نفر زن‌اند؛
در بخش نقاشي، از 91 شرکت‌کننده، فقط 27 نفرشان زن‌اند؛
در بخش انيميشن، از 25 شرکت‌کننده، فقط 6 نفر زن‌اند.
بد نيست به اين نکته هم اشاره شود که در نشست‌هاي تخصصي که با حضور استادان و هنرمندان معاصر در طول برگزاري جشنواره برپا شد و در آن 40 نفر از استادان و هنرمندان شرکت کرده بودند، فقط نام 2 زن به چشم مي‌خورد.
*
به آغاز نوشته بازمي‌گرديم. در رويارويي گردآفريد و سهراب جوان:
شگفت آمدش گفت از ايران سپاه
چنين دختر آيد به آوردگاه
زنانشان چنينند ز ايرانيان
چه گونند گردان جنگ‌آوران؟
و در اين رويارويي، پاسخ سرد گردآفريد به دلبستگي سهراب و اندوه عشقي پنهان، تيزتر و برنده‌تر از خنجر پدر (رستم) و نه چون خنجر پدر پهلوي او را، که قلبش را مي‌درد.
به قول طنزنويس بنام زنده‌ياد عمران صلاحي، حالا حکايت ماست و اولين جشنوارة ملي هنرهاي تجسمي مقاومت.■