منصور ملکی

•با شعر «سايه هاى نياسرم» متوجه شدم كه قبلاً چه تعاريف ساده دلانه اى درباره سرودن شعر داشته ايم مثلاً حكم «پل والرى» كه گفته است: «مصرع اول هديه خدايان است» و يا اين كه «شعر در حالت بى تابانه و لحظه شعور نبوت به سراغ شاعر مى آيد» (با همه احترامى كه براى گوينده اين نقل قول قائلم) و يا وقتى به ياد مى آورم كه چقدر خوشحال مى شدم و به خود مى باليدم كه مى فهميدم اين و آن استعاره يا اين و آن نماد يعنى چه! حالا مى خواهم بدانم شما براى نوشتن «سايه هاى نياسرم» تا چه اندازه از پيش به همه جوانب شعر و ساخت آن انديشيده ايد؟ چند بار تا مرحله «رضايت كامل» در شعر دست برده و به عبارتى ديگر آن را «اديت» كرده ايد؟ و از آنجا كه هنوز بيمارى كشف نمادها و استعاره ها در ما وجود دارد! آيا نام شعر به حرف و حديثى دلالت دارد؟ و باز گرچه بر اين اعتقادم كه در پى يافتن معانى تك تك كلمه ها تلاش بيهوده و غيرلازمى مى كنيم با اين حال آيا فهميدن اين كه «آصفه» كيست و يا «هفدهمين روز از ماه اسفند از سال ۱۳۲۲» اشاره به چيست، لزومى دارد؟

خب، اين حرف شما از نظر من كاملاً درست است. من به هيچ وجه به كشف و شهود آنچنانى يا الهام قائل نيستم. شايد در ضمن كار با زبان يا در شروع كلمات كه جادوهاى خاص خود را دارند به ذهن فرمان دهند يا موجب تداعى هاى گوناگون شوند اما در شعر امروز همه چيز بستگى به معمارى خاص كلام دارد. به نظر من شاعر بايد همچون مجسمه ساز يا نقاش به زبان به مثابه ماده خام بى شكل نگاه كند. گرچه در هر صورت مديوم شاعر با مديوم مجسمه ساز و نقاش تفاوت ماهوى دارد. مديوم شاعر زبان است يعنى اشكال خاصى كه خواهى نخواهى به مدلول ها و معانى بيرونى اشاره دارند، در حالى كه يك تكه سنگ يا گچ يا رنگ و خط مديوم خاص هنرمند است و فى النفسه دلالت بيرونى ندارد. به علاوه مديوم نقاش و مجسمه ساز مديومى همگانى نيست بلكه خاص هنرمند است اما زبان هم مورد استفاده عامه مردم است و هم قرار است به عنوان ماده خام ساختارى هنرى به كار گرفته شود. اين جاست كه تا حدى مشكلات كار شاعر روشن مى شود و همين جاست كه مى فهميم چرا بعضى از شاعران جوان امروز در پى بى معناسازى واژه ها و كلمات هستند. اين معنى زدايى شايد به خاطر آن است كه شاعر تصور مى كند با حذف معنا با مديومى دست ورزى خواهد كرد كه خاص خود او خواهد بود و وجه مشتركى با زبان مردم يا زبان نوشتارى، نامه نگارى، روزنامه اى، ادارى و غيره ندارد. اما آن روى سكه نيز بايد ديده شود. به عبارت ديگر معنازدايى نمى تواند واژه را به مديومى بى طرف و خاص تبديل كند مگر آن كه تبديل به صوت خالص شود آن هم اصوات فالش كه در اين صورت ديگر شاعر در حوزه زبان نيست بلكه در حوزه اصوات است، يعنى در حوزه هنر ديگرى كه موسيقى نام دارد نه شعر. اما موسيقى كجا و اصوات فالش كجا! به هرحال زبان به علت دووجهى بودنش كار را براى شاعر به مثابه يك مجسمه ساز يا نقاش فوق العاده سخت مى كند؛ به خصوص كه اشكال صورى و عادتى نيز (مثل وزن و قافيه و سخنورى و آرايه هاى بديعى) از آن گرفته شود. از اين مطلب كه بگذريم بد نيست كه من همين جا نظرم را نسبت به كار با زبان و زبان ورزى به طور صريح بيان كنم.

من فكر مى كنم واقعاً اين ساده نگرى است اگر ما تصور كنيم با ور رفتن و بازى كردن با واژه ها و به قول عزيزى به رقاصى واداشتن نثر و يا آوردن كلمات قلمبه و سلمبه،يا كنار هم نهادن بدون دليل چند كلمه هم شكل يا هم وزن يا هم آوا مى توان دست به خلاقيت زد! چه عمرهاى گرانبهايى كه صرف اين بازى ها شده و به جايى هم نرسيده است. من هيچ گونه خودنمايى در زبان را نمى پسندم، همچنين هيچ گونه تشخص مصنوعى كه بعضى با توسل به يك تعداد خاصى از واژه ها يا يك جور نحو بى مزه براى خود قائلند. چه نويسنده و چه شاعر بايد به درجه اى از مهارت در به كارگيرى زبان برسد كه مخاطب به آسانى نتواند ظرايف و مكارى هاى هنرمند را ببيند. اگر به راحتى ديده شود به راحتى به دست آمده و به راحتى هم قابل تقليد است. نمونه هاى آن را ديده ايم و پيش رويمان است. شلنگ و تخته انداختن در زبان و اعوجاج هاى عجيب و غريب براى ايجاد ابهام تصنعى نيز كارى است كه قدما تا نهايت آن پيش رفته اند و اكنون نيز هيچ جاذبه اى ندارد. نگاه كنيد به قصيده ترسائيه خاقانى مثلاً تا اعمال اين ابهام تصنعى و لغوى قدما را به نحو بارز مشاهده كنيد. خاقانى پيش پاافتاده ترين حرف هايش را با قلمبه و سلمبه ترين كلمات و دور از ذهن ترين آرايه ها بيان مى كند. وقتى مى خواهد بگويد مثلاً دنياى درون خيلى مرا آزار داده، مى گويد: «فلك كج روتر است از خط ترسا/ مرا دارد مسلسل راهب آسا» تا زمان ظهور سعدى هنر شاعرى نوعى سخن پردازى و سخنورى بود. هر شاعرى كه بيشتر قلمبه مى گفت، شاعرتر بود. اين دوره طى شد. دوره سعدى هم طى شد با حافظ هم غزل فارسى به عرش رسيد. قالبى كه مجال كمال سخنورى شيوا و هنرنمايى در پس و پيش كردن و انتخاب كلمات دلربا و هم آوا و غيره است. دوره انحطاط هم در پى آن آمد و دوباره بازگشت و بعد از همه اينها، «نيما » آمد و راهى را گشود كه فعلاً به اينجا رسيده است. حال من با كمال تعجب و حيرت با شاعرانى برخورد مى كنم كه ذهنيتى خاقانى وار دارند. يعنى بدون آن كه دقيقاً آگاه باشند ذهن آنها درست مثل ذهن خاقانى و عنصرى به دنبال كلمات خاص و عجيب و غريب است و بعد هم به هم چسباندن يا از هم پاشيدن آنها كه البته تفاوت چندانى با هم ندارد. من مى گويم شاعر امروز براى بيان جهانش كه فوق العاده پيچيده است و هيچ ربطى به جهان خاقانى يا قاآنى همين عصر قاجار ندارد بايد به درجه اى از مهارت در به كارگيرى زبان برسد كه اين زبان هيچ گونه حائل و پرده اى ايجاد نكند. زيرا جهانى كه قرار است بيان شود خود آن چنان تاريك و مبهم است كه ايجاد ابهام لفظى ديگر كار خنده دارى به نظر مى رسد. شاعرترين شاعران به نظر من آنهايى هستند كه زبان در دستشان مثل موم نرم و قابل انعطاف است. به ظاهر در زبان اتفاقى نمى افتد اما با بازخواندن هاى مكرر خواننده متوجه مى شود كه اتفاقاً در همين زبان به ظاهر ساده است كه اتفاقات اساسى رخ داده و بيانى به دست داده شده كه تا قبل از آن غيرممكن مى نمود.

•سه تصوير خط هيروگليف، خط ميخى و خط برناوى (كه خواننده از واقعيت وجودى اش بى اطلاع است) فقط با «تصوير» معنا مى يابند. آيا خود شما از معنى و مفهوم آنها اطلاع داريد؟ به راستى نگران نبوديد كه معنى و مفهوم آنها به متن شعر لطمه اى بزند؟

ابداً. زيرا اين خط در اين جايگاه و در درجه اول شايد نشانه هايى از ندانستن هاى راوى است و بعد طرحى است براى رسيدن به ماوراء (لغت _ معنى) به عبارت ديگر خطوطى كه براى بيشتر ما هر سه تاى آن و براى بعضى از ما آخرين خط (برناوى) خطوطى كاملاً بى معناست، شايد همين ها به ما كمك كند تربيت ملانقطى بودن را كنار بگذاريم و مدام در پى معنى كردن شعر امروز يا پيدا كردن مفاهيم و نشانه هاى خاصى در پشت جملات و واژه هايش نباشيم. البته منظورم بى معنايى نيست بلكه نشان دادن حدفاصل و دره عميقى است كه بين شكل واژه، تلفظ آن و تركيب واژه ها با مدلول هاى خارجى وجود دارد. همين چندگونگى بيان يك كلمه يا كلام و البته صرف شكل اين خطوط از نظر تصويرى نيز مدنظر بوده است. درست مثل نشان دادن يك قطعه خط فارسى شكسته نستعليق فلان خطاط به يك آدم بى سواد و دركى كه چنين شخصى از چنين قطعه اى دارد. اين شخص آگاه است كه اين نوشته ها خطى است كه در پشت آن معناها و مدلول ها نهفته است اما اين معناها و مدلول ها چيست؟ آدم بى سواد احتمالاً در تخيلات خود تصاوير عجيب و غريب و معناهاى درهمى مى سازد. اما هر چند هم كه اين تصاوير و معناها دور از متن قطعه خط باشد باز هم اشيا، عناصر و معناهايى را در ذهن اين مخاطب بيدار كرده كه درخور توجه است.

•«ملالى هست كه قلم از وصف آن عاجز است» اين جمله از متن آن نامه جادويى است كه به نظر من به همه كنجكاوى ها درباره معنى و مفهوم شعر جواب مى دهد. با اين حال بايد گفت شعر «سايه هاى نياسرم، شعرى است بسيار تلخ، گاه سياه _ بى هيچ رنگى، حتى رنگ «سايه»! شعر در فضايى بسيار تاريك جريان دارد، فضايى كه هيچ روزنى ندارد تا لحظه اى فقط لحظه اى نورى به آن بتابد. شعر فريادهايى بى صداست! شعر در بيان تلخ و اندوهگنانه اش از ملالى و اندوهى ناشناخته حكايت مى كند كه قلم از وصفش عاجز است! گاه شعر از زمان و مكان بس ترسناك و مخوفى سخن مى گويد. همه و همه اينها به نظرم در ذات شعر وجود دارد. شايد در لحظه هاى نوشتن آلام و دردها و مصايب زمانه شاعر را در خود فشرده اند كه حاصل آن چنين تلخ و سياه و اندوهگنانه و خوف آور است و چون آوارى بر سر خواننده شعر فرو مى ريزد. البته اين سياهى و تلخى و ياس از جنس شعر «اخوان» نيست كه بيانگر دوره اى از تاريخ ماست كه با سپرى شدن آن دوره متاسفانه آن شعرها هم به «تاريخ ادبيات» سپرده مى شود. حرف و حديث شعر «سايه هاى نياسرم» تاريخ مصرف ندارد (شايد از اين روست كه در كتاب تاريخ نوشتن شعر را زير شعر نمى بينيم) و نيز گرچه «نياسرم» ما را به مادى نياسرم در اصفهان مى كشاند و يكى دو بارى در شعر از نياسرم و اصفهان حرفى به ميان مى آيد اما مكان همچون زمان ناشناخته است و مى تواند هر جاى ديگر باشد. من اين گونه درباره شعر سايه هاى نياسرم مى انديشم. آيا به خطا رفته ام؟

از جهتى كاملاً درست است. اين شعر شعرى بى زمان و مكان است. گرچه در هنگام نوشتن آن به ياد دوره خاصى از عمرم و مكان خاصى در زندگى ام بوده ام. يا لازم است به مايه هاى ذهنى ام اشاره كنم؟ تصور نمى كنم به خواندن اين شعر به صورتى كه اكنون نوشته و چاپ شده كمكى بكند، زيرا شعر حدود زمانى و مكانى دستمايه هايش را مى شكند و اين خود به نظر من يكى از معجزات زبان است كه اينچنين در شاعر مى دمد و او را به اين سو و آن سو مى كشاند، به طورى كه مبانى اوليه ذهنى كاملاً دستخوش قدرت هاى نامحدود زبانى مى شود. به هرحال براى اثبات همين حرف كه زدم بد نيست سكوهاى پرش اين شعر را تا آنجا كه حافظه ام يارى مى كند به طور مختصر بازگو كنم: دوران كودكى و نوجوانى يعنى بين سنين ۷ تا ۱۸ سالگى ام دورانى بود كه خانواده ها به دنبال استقلال بودند و از هم مجزا مى شدند. ما نيز (منظور پدر و مادر و خواهرانم است) از منزل پدربزرگ و مادربزرگ در يكى از كوچه هاى اصفهان (پاچنار دالبتى) جدا شديم و در آن قسمت از شهر كه نوساز و تا حدى اعيان نشين بود يعنى محله عباس آباد سكونت يافتيم. (در آن دوران هنوز بيشتر خانواده ها دسته جمعى و معمولاً در يك خانه بزرگ بهشت آسا با معمارى سنتى زندگى مى كردند. پسرها در همان خانه پدرى زن مى گرفتند و بچه دار مى شدند اما دخترها به خانه شوهران يا بهتر بگويم پدرشوهران مى رفتند) خانه اى كه پدرم در اين محله جديد ساخته بود در كوچه اى قرار داشت كه همه خانه هاى سمت شمالى اش در كنار نهر (مادى) معروف نياسرم واقع شده بود. آن وقت ها هنوز در دو طرف اين نهرها يا مادى بلوارى احداث نشده بود و هر كس مالك همان قسمتى از مادى بود كه از پشت خانه اش مى گذشت. مالكان اين خانه ها حيات خلوتى مشرف بر اين مادى كه در حاشيه اش درختان سنجد، بيد و چنارهاى كهن داشت ايجاد مى كردند با باغچه و گلكارى و اين جور چيزها به شكلى كه هر خانه حياط بزرگى در جلوى ساختمان داشت و حياط خلوتى مشرف بر نهر (مادى) در پشت ساختمان، حدفاصل حياط هاى خلوت اين ساختمان ها هم ديوارى كشيده شده بود. خانه ما كه تنها خانه دو طبقه شمال آن كوچه بود بالكن هاى زيبايى هم مشرف بر اين نهر داشت. به هرحال بيشتر اوقات آزاد من در شبانه روز در اين حياط خلوت بالاى درخت هاى مشرف بر آب روى بالكن ها و در كنار اين مادى مى گذشت. چيزى كه بيشتر از همه براى من جاذبه داشت و جلب توجه مى كرد سايه مرتعش درختان و آسمان شب (ماه و ستاره ها) در اين مادى بود. معمولاً سراسر تابستان من و دوستان دوره كودكى ام كه همسايگانمان بودند صرف شنا يا ماهيگيرى و نوعى قايق سوارى بر روى كنده هاى چوب مى شد. شب ها هم روى نيمكت هاى چوبى اين حياط خلوت مى نشستيم و آسمان را در آب تماشا مى كرديم كه با سايه هاى درختان كهن منظره اى اعجاب انگيز داشت يا اينچنين در حافظه ام ثبت شده. البته عشق هاى دوره كودكى هم چاشنى آن بود و تخيلاتمان ما را به جاهاى غريبى مى برد، مثلاً به ياد مى آورم كه شب ها با دخترى به اسم لى لى مى نشستيم و تخيلاتمان را براى هم بازگو مى كرديم. مثلاً من فكر مى كردم رسيدن به ماه در آسمان امكان پذير نيست، اما به راحتى مى توان به آب زد و آن ماه منعكس شده در آب را به چنگ آورد. لى لى مى گفت همان فاصله اى كه از اينجا تا ماه در آسمان هست در آن زير نيز همان مسافت بايد طى شود. بنابراين اگر بخواهيم ماه منعكس شده در آب را بگيريم، ممكن است سال هاى سال سقوط كنيم تا به آن برسيم. از طرف ديگر به فكر اشباح لرزان و ترسناكى بوديم كه سايه هاى آب مى ساختند و بسيارى تخيلات ديگر كه مجال بازگفتنش نيست. آنچه قابل تذكر است اين است كه اين تصوير و اين تخيلات و تاثيراتى كه چنين موقعيتى بر من گذاشت به تدريج اشكال ديگر و تصاوير عميق ترى پيدا كرد و نهايتاً دستمايه اولين نسخه هاى اين شعر شد. نوشتن اين شعر سال ها به طول انجاميد تا آنجا كه به خاطر دارم قرار بود دستنوشته آن زمان اين شعر براى شماره دو «كتاب شعر» آماده شود و دوستم آقاى نيكبخت كه بانى و گرداننده كتاب هاى شعر بود نيز اصرار داشت اين كار در شماره دو «كتاب شعر» چاپ شود. اما آن سال ها هنوز به نظرم مى آمد متن شعرى، شكل مطلوب و خاص خود را پيدا نكرده؛ به خصوص كه براى من ساختن كاراكترهاى شعرى و ديالوگ ها و مونولوگ هاى شعرى فوق العاده اهميت داشت و هميشه از زمانى كه مشغول نوشتن شعرهاى مجموعه «گوشه هاى اصفهان» بودم، مى خواستم شعرى چندصدايى بنويسم به نحوى كه اين صداها به موازات هم شنيده شود. اين فكر سال ها پيش از آن كه نظريه هاى جديد ادبى ترجمه شود و اصطلاح شعر «پلى فونيك» و امثال آن شايع شود در من ايجاد شده بود. البته اين فكر نيز بعدها در من تقويت شد كه راهى بيابم تابشود چندصدايى را تبديل به يك صدا و مجدداً چند صدا كرد. در شعر «سايه هاى نياسرم» همان طور كه شما دقيقاً به آن اشاره كرده ايد، سعى كرده ام اين كار انجام شود. اما اين كه تا چه حد موفق بوده ام قضاوت آن با مخاطبان جدى شعر است. از طرف ديگر شكل بصرى شعر به همان اندازه براى من مهم بود كه شكل شنيدارى شعر براى قدما (وزن و قافيه و...) همچنين ساختار ارگانيك شعر به نحوى كه عيناً روابط ارگانيكى به چشم بيايد نه آن كه فقط حرفش زده شود. به همين جهت است كه شما بيشتر قسمت هاى اين شعر را كه سه ستونى يا دوستونى است هم مى توانيد عمودى بخوانيد و هم افقى و از هر دو خوانش نيز يك افه خاص دريافت مى كنيد. البته اين كار بسيار مشكلى بود كه روزها و ماه ها صرف آن شد.

•در آغاز گفتم نوشتن و انتشار اين شعر اتفاق بسيار مهم و مباركى در شعر امروز است. اهميت اين اتفاق در حركت و جريان شعر امروز ايران است. شعر امروز ايران با «غراب» نيما يوشيج _ با سطرهاى كوتاه و بلندش _ راه شعر امروز و معاصر را مشخص مى كند. شاعران پيشرو در پى انديشه و تفكر والاى نيما راه را مى كوبند و به جلو مى آيند. اين پيشروى با زمان و زمانه همخوانى دارد. در پى شعر نيمايى، شعر آزاد و شعر سپيد (شعرى رها از قيد وزن) در سير طبيعى تكامل شعر، حضور منطقى خود را تثبيت مى كنند. گرچه گاه شعرهاى دوره اى، گمراه، مغشوش (به قول محمد حقوقى) و... در مسير تكاملى شعر امروز سد و مانع مى شوند، اما شعرى چون «سايه هاى نياسرم» با اين خصوصياتى كه از آن حرف زديم، به دور از هياهو و جنجال هاى كاذب، وجوه گوناگون و تكاملى شعر امروز را نشان مى دهد و اگر جز اين باشد به منطق تكامل شعر امروز بايد به ديده ترديد نگريست. اين دليل «آن اتفاق مهم» است. قبل از پرداختن به «مبارك بودن» اين اتفاق مى خواهم بدانم اگر اين شعر را شما ننوشته بوديد و ديگرى به همين شكل (نه يك كلمه كم و نه يك كلمه بيش) نوشته بود اين اتفاق را باور داشتيد؟

خب، اين سئوال زيركانه و هوشمندانه اى است. من فكر مى كنم وقتى شاعرى مشغول نوشتن يك شعر است به مسائل جانبى و اينكه آيا اين كار، كارى تاثيرگذار است يا اتفاقى مهم است و اين قبيل چيزها فكر نمى كند. بعد از اتمام كار و جرح و تعديل ها و به چاپ سپردن آن نيز تيرى است كه از كمان رها شده و خالق اثر به دنبال آن نمى دود تا به هدف بنشيند. مى ماند نظر مخاطبان كه البته هر كدام نيز به شكلى خود خالق اثرند و هر خلقى هم در ذهن يك خواننده جدى اشكال و ترتيبات خود را دارد. بنابراين من نمى دانم اگر چنين كارى را كسى غير از من مى نوشت و من به عنوان مخاطب با آن روبه رو مى شدم چه برخورد يا قضاوتى داشتم. آنچه برايم مسلم است به هر حال اگر چنين كارهايى به دستم برسد چه به زبان فارسى و چه به زبان هاى ديگر مطمئن هستم كه با آن برخوردى جدى خواهم داشت. زيرا صرف اينكه نويسنده يا شاعرى به جاى پرداختن به كارهاى كوتاه كه اتفاقاً مخاطبان بيشترى دارد و معمولاً از ديد خوانندگان ايرانى هم كارهاى كوتاه و مينياتور مانند بيشتر طرفدار دارد، ماه ها و سال ها را براى خلق كارى بلند با شكلى تازه صرف كند مسلماً دربردارنده اكتشاف ها و نظرگاه هاى تازه بايد باشد. بنابراين نمى توان آن را سرسرى گرفت، يا با معيارهاى معمول و از پيش انديشيده شده حكم صادر كرد. فقط همين را مى توانم بگويم!

•اين اتفاق مبارك است، از آن رو كه با ترجمه شعر «سايه هاى نياسرم» شعر ما نيز مى تواند جهانى شود. اين شعر در ترجمه با رعايت شكل و فرم نوشتارى آن در چاپ به زبان هاى ديگر راه شعر امروز را براى جهانى شدن باز مى كند. هيچ بهانه اى هم از آنگونه كه قبلاً مطرح مى شد، وجود ندارد. از آن جمله بهانه ها، نگاه شاملو به مقوله ترجمه شعر است (اى كاش شاملو بود و شعر «سايه هاى نياسرم» را مى خواند). بارى شاملو گفته است: «ما در ترجمه شعر به شدت گرفتار مشكل زبانيم. از مختصات مهم شعر ما يكى درآميختگى آن با زبان است. مترجم هر اندازه هم كه چيره دست باشد حتى ده درصد شعر ما را نمى تواند به زبان ميزبان منتقل كند. يكى از سطرهاى شعر من اين است: «و راه آخرين را در پرده اى كه مى زنى مكرر كن» و مترجم بدون توجه به اينكه راه و پرده دو اصطلاح موسيقى است، برداشته از آن ترجمه اى داده است در اين حدود كه مثلاً «پرده اى كه جلو در آويزان مى كنى راه راه باشد.» در شعر «سايه هاى نياسرم» ما گرفتار مشكل زبان نيستيم. (اگر چه بى شك شاعر _ به خلاف شاعران شعر حركت _ در انتخاب واژه ها و كلمه ها در حد يك جواهرساز، آنها را برگزيده، تراش و صيقل داده و جان و روح خود را در تك تك كلمات دميده و از «خونش بدان رنگ داده است» و هم به قول محمد حقوقى در اين «عرق ريزى روح» به زبان متعهد بوده است)، اما مترجم مشكل آنچنانى نخواهد داشت. آنچه در ترجمه به اين شعر اهميت خواهد داد، تصور شكل اجرايى آن بر صحنه است. شعرى كه وجوه گوناگونى از هنرها را با هم دارا است. هم مى توان آن را در خلوت خود خواند، هم مى توان در يك كار نمايشى بر صحنه برد. اگر قرار شود اين شعر ترجمه شود، آيا شما نيازى در همكارى با مترجم مى بينيد؟ تصور شما از ترجمه اين شعر چيست؟

عرض شود كه زبان شعر امروز زبان ادبى خاص سخنوران نيست، بلكه همان زبان محاوره است كه در دست شاعر مبدل به خميرمايه اثر هنرى مى شود. از اينكه بگذريم، من هم بر اين عقيده ام كه شعر شاعرانمان، به خصوص آنهايى كه واقعاً در سطح جهانى كار مى كنند، لازم است كه ترجمه و ارائه شود تا سرزمينى مثل ايران با آن تاريخ درخشان ادبى و شعرى اش در اين حدى كه فاجعه انگيز است مهجور نماند كه در كتاب هاى تبليغى و تجارى و نه جنگ هاى ادبى مثل سالنامه Who is who به قول دوستى كه در اين باره مقاله نوشته است از شاعران امروز همه جا اسم برده شود حتى از شاعران كشورهاى همسايه و يا كشورهاى خاورميانه مثل عراق و سوريه و فلسطين، اما از شاعران امروز ايران و از نام ايران هيچ خبرى نباشد. اين مشكلى اساسى است كه بار آن بيشتر بر دوش مترجمان ما است، تا آنجا كه به ياد دارم زنده ياد ميرعلايى مدام به اين مسئله اشاره مى كرد و در اين اواخر دست به ترجمه كارهاى چند شاعر كه مورد پسندش بود زد، اما اجل مهلتش نداد. درباره مثالى كه از شاملو زده ايد تصور مى كنم اولاً مترجم اين شعرها مترجم اهل و خبره نبوده و ثانياً اين مسائل و مشكلات زمانى بروز مى كند كه ما دست به سخنورى بزنيم والا شعر امروز به طور كلى با چنين مشكلى مواجه نيست. آنچه مهم است اين است كه با معيارهاى زيباشناسى كلاسيك نمى توان به سراغ شعر امروز رفت، هر چند كه در اين سرزمين هنوز چه بسيار شاعر و مخاطب داريم كه با همين معيارهاى زيباشناسى يعنى معيارهايى كه با آن شعر حافظ و سعدى را مى سنجند، مى خواهند با شعر امروز برخورد كنند. موضوع وزن و قافيه نيست، مسئله بينش و نگاه است. اين جور آدم ها چه شاعر باشند چه خواننده شعر مسلماً پرتند. شعر امروز نه تنها از نظر شكلى، بلكه ماهيتاً تغيير كرده. عدم درك اين تغيير ماهوى باعث مى شود كه ما با ذهن هاى عقب افتاده اى برخورد كنيم. ذهن هايى كه تصور مى كنند آنچه شعر امروز را از شعر گذشته جدا مى كند نثرگونگى آن و نداشتن وزن و قافيه است. عدم درك ماهيت شعر امروز بسيارى را به بيراهه كشانده، چه شاعر و چه خواننده و حتى چه منتقد را. البته اينجا جاى بحث در اين باره نيست. فقط اشاره مى كنم كه شعر امروز از نظر زبان فاقد آرايه ها و پيرايه هاى ادبى شعر كلاسيك است و به همين علت نيز هيچ دليلى ندارد كه قابل ترجمه نباشد يا ترجمه آن با مشكل مواجه شود. در هر حال به اميد روزى كه شعر امروز ايران جايگاه جهانى اش را پيدا كند. زبان فارسى از زبان هاى بين المللى امروز نيست، ريشه هاى لاتين هم ندارد، خط ما هم خط ناقص (بدون حروف صدادار) و فوق العاده مشكل است. تنها راه براى راه يافتن به جرگه خلاقان ادبى جهان آن هم در حوزه شعر، تلاش و از خود مايه گذاشتن مترجمان پرمايه و مبرز ما است. اى كاش حداقل چند تنى دست به كار شوند. درباره شعر «سايه هاى نياسرم» هم بايد عرض كنم كه هيچ مشكل خاصى براى ترجمه آن به نظرم نمى آيد. البته در ترجمه هر شعرى اگر شاعر با مترجم همكارى كند مسلماً نتيجه كار متفاوت خواهد بود.